Двовидски глаголи и нивното значење и карактеристики

Двовидски глаголи се глаголи што можат да означуваат и свршено и несвршено дејство, без притоа да ја менуваат својата основна форма. Нивниот глаголски вид се определува според значењето и контекстот на реченицата.

Што се двовидски глаголи?

Во македонскиот јазик, глаголите според глаголскиот вид се делат на свршени и несвршени. Свршените глаголи означуваат дејство што го сфаќаме како заокружена целина, додека несвршените означуваат дејство кое се одвива, трае или се повторува.

Сепак, постојат и глаголи што можат да ги изразат двете значења. Овие глаголи се нарекуваат двовидски глаголи.

Главната карактеристика на двовидските глаголи е тоа што можат да означуваат и свршено и несвршено дејство без да се образува друга основна глаголска форма. Нивниот вид се определува според значењето и контекстот во кој се употребуваат.

Пример за двовидски глагол

Во „Дигиталниот речник на македонскиот јазик“, за глаголот „реализира“ е наведен следниов пример:

„Ние го реализиравме нашиот план, сега реализираме нов проект.“

Во оваа реченица истиот глагол е употребен во две различни значења:

• Свршена употреба: „го реализиравме нашиот план“ означува остварување на планот како заокружено дејство.
• Несвршена употреба: „сега реализираме нов проект“ означува дејство што сè уште се одвива.

Овој пример покажува дека глаголот „реализира“ може да се употребува со значење на двата глаголски вида.

Кои глаголи се двовидски?

Двовидските глаголи се релативно малубројни во споредба со свршените и несвршените глаголи.

Според лингвистичките истражувања, помал дел од нив припаѓаат на наследената глаголска лексика, додека поголемиот дел се од меѓународно потекло.

Во македонскиот јазик меѓу двовидските глаголи се среќаваат:

Глагол	Значење
руча	Јаде или изеде ручек
вечера	Јаде вечера
гости	Пречекува или почестува некого како гостин
кани	Повикува или повика некого на гости или на настан
дарува	Дава или даде нешто како подарок
телефонира	Јавува, јави или разговара по телефон
организира	Подготвува или подготви одреден настан или активност
информира	Дава или даде некому информација
реализира	Остварува или оствари нешто
сортира	Распределува или распредели нешто според определени својства
образува	Создава или создаде нешто

Сите наведени глаголи се означени како свршени и несвршени во „Дигиталниот речник на македонскиот јазик“.

Проверени примери за употреба

Следните реченици се преземени од речничките одредници на „Дигиталниот речник на македонскиот јазик“.

Глагол	Пример во реченица
руча	Секој петок тој руча посен грав.
вечера	Ние во летно време вечераме на чардак.
кани	Многу пати ги канам дома кај мене.
организира	Студентите организираа бруцошка вечер.
сортира	Продавачите го сортираат зеленчукот.
информира	Веднаш ме информира за промената на планот.
образува	Тројцата млади луѓе образуваа нова музичка група.
телефонира	Треба само да ми телефонираш и ќе дојдам.

Важно е да се нагласи дека овие реченици ја потврдуваат употребата на наведените глаголи, но не секоја реченица сама по себе е доволна за да ги покаже двата глаголски вида. За правилно определување на видот потребно е да се разгледа значењето на целото дејство.

Како се препознаваат двовидските глаголи?

Најдобриот начин за препознавање на двовидските глаголи е да се утврди како е претставено дејството во реченицата.

Дејство што трае или се повторува

Кога дејството се одвива или редовно се повторува, глаголот има несвршено значење.

Пример: „Секој петок тој руча посен грав.“

Изразот „секој петок“ покажува дека станува збор за повторлива активност.

Дејство претставено како целина

Кога дејството се прикажува како еден заокружен настан, глаголот може да има свршено значење.

Пример: „Ние го реализиравме нашиот план.“

Во оваа реченица реализацијата на планот е претставена како заокружено дејство.

Меѓутоа, не е доволно само да се утврди дали реченицата се однесува на минатото, сегашноста или иднината. Глаголскиот вид и глаголското време се различни граматички категории.

Разликата меѓу двовидски глаголи и видски двојки

Повеќето глаголи во македонскиот јазик разликуваат свршен и несвршен вид преку различни глаголски форми. Таквите поврзани форми образуваат видски двојки.

Несвршен глагол	Свршен глагол
кажува	каже
вика	викне
фрла	фрли
гради	изгради
сече	пресече
донесува	донесе

На пример, глаголот „гради“ означува дејство во одвивање, додека „изгради“ го претставува како заокружена целина.

Кај двовидските глаголи, пак, не е неопходно да постојат две различни основни форми. Глаголот „организира“, на пример, може да означува организирање како процес, но и организирање како заокружен настан.

Токму во тоа се состои основната разлика меѓу двовидските глаголи и видските двојки.

Двовидските глаголи од меѓународно потекло

Значителен дел од двовидските глаголи во македонскиот јазик се од меѓународно потекло. Меѓу нив се особено застапени глаголите што завршуваат на „-ира“.

Такви примери се „телефонира“, „организира“, „реализира“ и „информира“.

Овие глаголи често се употребуваат во образованието, науката, администрацијата, медиумите и секојдневната комуникација.

Сепак, наставката „-ира“ не е доволен доказ дека еден глагол е двовидски. За сигурно определување на неговиот вид треба да се провери неговата речничка одредница и употребата во контекст.

Глаголски вид и глаголско време

Глаголското време го определува временското сместување на дејството, односно дали се однесува на минатото, сегашноста или иднината.

Глаголскиот вид покажува како е претставено дејството: во неговото одвивање или како заокружена целина.

На пример:

• „Ана читаше книга.“ – минато време, несвршен глагол.
• „Ана ја прочита книгата.“ – минато време, свршен глагол.

Двете реченици се однесуваат на минатото, но глаголите се разликуваат според видот.

Затоа, при препознавањето на двовидските глаголи не треба да се потпираме само на глаголското време.

Заклучок

Двовидските глаголи се посебна група глаголи во македонскиот јазик што можат да означуваат и свршено и несвршено дејство. За разлика од обичните видски двојки, кај нив разликата во видот не мора да биде означена со посебна основна форма.

Меѓу двовидските глаголи се среќаваат зборови од наследената лексика, како „дарува“, како и глаголи од меѓународно потекло, како „телефонира“, „организира“ и „реализира“.

За нивно правилно препознавање најважни се значењето на глаголот и контекстот во кој се употребени.

Користена литература

1. Ружа Паноска (1994). „Современ македонски јазик“. Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Скопје. Посебно се користени вежбите за препознавање на глаголскиот вид, вклучително и вежбите 238 и 239.
2. Бисера Станкова (2016). „Глаголските времиња претеритум и перфект во германскиот јазик и нивните македонски еквиваленти“. Докторска дисертација, Филолошки факултет „Блаже Конески“, Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Скопје. Посебно се користени деловите за глаголскиот вид и двовидските глаголи, на страниците 52, 98–103 и 111–112.
3. Кирил Конески (1999). Граматичко толкување на глаголскиот вид, цитирано во дисертацијата на Станкова, стр. 111–112.
4. Дигитален речник на македонскиот јазик, достапен на makedonski.gov.mk. Речнички одредници за двовидските глаголи и примери од нивната употреба.